جمعيت مؤمنين يك سوم جمعيت كفار بوده ، به نظر كفار يك ششم ايشان در آيند آنان كه اين احتمال را داده‌اند منظورشان اين است كه آيه مورد بحث با آيه 44 سوره انفال منطبق شود ، چون در آنجا فرموده : « إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ » يعنى خدا كفار را در آن روز كه با آنها برخورديد ، آنان را در چشم شما و شما را در چشم ايشان اندك جلوه داد و اين آيه با آيه مورد بحث منافات دارد ، چون ظاهرش اين است كه كفار مؤمنين را دو برابر خود مىديدند ، ناگزير بايد با تصرف در مرجع ضمائر ، آيه را اينطور معنا كنيم كه كفار خود را دو برابر خود ديدند . بعضى از مفسرين از اين توجيه جواب داده‌اند كه تصرف در مرجع ضمائر باعث مىشود كه كلام خدا دستخوش اشتباه و ابهام شود ، و ابهام و اشتباه لايق به كلام خدا كه بليغترين كلمات است نيست . و اگر مىخواست چنين چيزى را بفهماند مىتوانست بفرمايد : « يرون انفسهم مثليهم - خود را دو بر آنچه بودند ديدند » ، و يا عبارتى نظير اين را بياورد . و اما اينكه گفته شده است كه : « براى رفع منافات بين دو آيه بايد دست به چنين توجيهى زد » . جوابش اين است كه : بين دو آيه منافاتى نيست ، چون وقتى منافات محقق مىشود كه هر دو آيه در يك مقام سخن گفته باشند ، و هيچ دليلى بر اين نيست چون ممكن است خداى تعالى در ابتداء ، برخورد ، هر يك از دو طايفه را در نظر طايفه ديگر اندك جلوه داده باشد ، تا دلهايشان محكم شده جرأتشان زياد شود ، و همين كه شمشير در يكديگر نهادند ، و آتش جنگ در بينشان شعله ور شد ، كفار مؤمنين را دو برابر آنچه بودند ببينند ، و از ترس پا به فرار بگذارند ، و شكست بخورند ، و اين اختلاف ، نظير اختلافى است كه بين دو آيه : « لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِه إِنْسٌ وَلا جَانٌّ » « 1 » و آيه : « وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ » « 2 » است ، كه اولى مىفرمايد انسانها از گناهانشان پرسش نمىشوند ، و دومى مىفرمايد پرسش مىشوند . و اين آيات به خاطر اختلاف مقامى كه دارند با هم منافات ندارند . مفسرين در باره مرجع دو ضمير در « يرون » و « مثليهم » احتمالات ديگرى ذكر كرده‌اند ، ولى همه آنها در اينكه خلاف ظاهر آيه هستند ، مشتركند . و به همين جهت از ذكر آن احتمالات صرف نظر كرديم ( و خدا دانا است ) .

--> ( 1 ) سوره الرحمن آيه 39 . ( 2 ) سوره صافات آيه 24 .